Khi nói câu này với một đứa trẻ lớp 3, tôi không nghĩ nó có thể hiểu được. Trẻ con thời nay, ở độ tuổi này thường không phải kiểu người thích hay dễ tiếp nhận những giáo điều, triết lý. Ấy vậy mà nó lại hiểu được.
Chuyện là thế này.
Hai đứa cháu đang ngồi chơi bài với nhau thì một đứa bị gọi đi phơi quần áo. Thằng còn lại ngồi chờ, tiện tay chia sẵn bài để lát nữa chơi tiếp. Chia xong, nó hét lên đầy phấn khích:
– Chú ơi, nhìn này! Tứ quý 3, tứ quý 10, tứ quý 2!
Tôi ngạc nhiên nói:
– Bài thế này thì ai chơi lại được. Thôi, chia lại đi.
Thằng Bo lập tức vùng vằng:
– Sao lại chia lại? Cháu không nói dối mà!
Tôi hỏi:
– Thế Bo chia bài thế nào? Có tráo bài không?
– Không tráo mà.
– Chia từng lá mỗi bên hay bốc mỗi bên một cục?
– Cháu chia từng lá mà.
– Thôi, chờ Bi sang rồi chia lại. Thế này Bi nó sẽ không chịu đâu.
Bo lập tức phản ứng:
– Chú điêu! Cháu nói thật mà, cháu không nói dối!
Mặt Bo xị ra
Tôi biết kiểu gì khi Bi sang, nó sẽ bảo Bo nói dối, ăn gian. Còn Bo sẽ gân cổ lên cãi lại chứ không chịu. Hai đứa sẽ cãi nhau, rồi có khi còn đánh nhau.
Tôi nghĩ 1 lúc chưa biết phải làm sao, rồi thế nào chợt nhớ ra câu này. tôi quay sang đố Bo:
– Đố Bo biết câu này nghĩa là gì: “Đi qua ruộng dưa, chớ cúi buộc dây giày”?
Bo ngơ ngác, không hiểu tôi đang nói gì. Tôi bèn giải thích chậm rãi:
– Có một ruộng dưa, toàn dưa ngon, nhìn là chỉ muốn ăn. Mình đi ngang qua ruộng. Nếu mình cúi xuống, người chủ ruộng đứng từ xa nhìn thấy, họ sẽ nghĩ gì khi mình cúi xuống trong ruộng dưa của họ.
Bo ngập ngừng chưa biết nói sao.
Tôi hỏi gợi ý:
- Liệu họ có nghĩ mình đang cúi xuống nhặt dưa của họ không.
- Có ạ.
– Đúng rồi. Họ sẽ nghĩ mình ăn trộm dưa.
– Nhưng thực ra mình có ăn trộm dưa của họ không?
- Không ạ.
- Đúng, mình chỉ cúi xuống buộc dây dày thôi.
Tôi hỏi tiếp:
– Vậy mình có nói dối không?
– Không ạ.
– Đúng. Mình không nói dối. Nhưng người khác vẫn có thể nghĩ mình đang nói dối. Mình không ăn trộm dưa mà người khác vẫn có thể nghĩ mình ăn trộm dưa.
Tôi hỏi tiếp:
- Thế mình có nên để họ nghĩ mình ăn trộm dưa của họ không?
Bo nhanh nhẩu đáp:
- Tất nhiên là không rồi
- Thế mình phải làm gì bây giờ để họ không hiểu lầm
- Mình không cúi xuống nữa.
Tôi nói tiếp:
– Vậy nếu mình muốn buộc dây giày thật, mà không để người khác hiểu lầm, thì phải làm thế nào?
Bo nhìn tôi không biết trả lời sao. Tôi bèn gợi mở:
– Mình sẽ đến gần họ, buộc dây ngay trước mặt họ, để họ thấy rõ mình đang làm gì. Như vậy, họ sẽ không còn nghĩ mình ăn trộm dưa nữa.
Trong những hoàn cảnh dễ gây hiểu lầm, dù mình không nói dối, người khác vẫn có thể hiểu lầm là mình nói dối. Cho nên, để không hiểu lầm & cãi vã thì mình không nên làm gì cả hoặc nếu làm thì làm sao để người ta thấy rõ việc mình làm. Trong những hoàn cảnh dễ hiểu lầm như vậy vd ở ruộng dưa, vd Bi không có ở đây thì mình không nên làm gì cả.
Nói tới đó, Bo bỗng vui hẳn lên:
– A, cháu hiểu rồi! Cháu sẽ chia lại.
Nói xong Bo nhanh nhảu gom cả xấp bài rồi chia lại. Tôi vội ngăn:
– Khoan. Chờ Bi sang. Bi phải tận mắt nhìn thấy thì Bi mới phục.
Bo không nói gì thêm, ngoan ngoãn ngồi chờ. Một lát sau, khi Bi quay lại, Bo chia lại bài trước mặt em, cả hai vui vẻ chơi tiếp, không có một lời cãi vã.
------
Một hôm khác, mấy chú cháu ra sân chơi, trời âm u như sắp mưa. Tôi thấy đàn chuồn chuồn bay rất thấp, là là sát mặt đất, liền hỏi:
– Bi, Bo có thấy hôm nay chuồn chuồn bay thấp không? Mọi hôm chúng bay tít trên ngọn cây cơ mà. Vì sao biết không?
Rồi tôi kể:
– Người xưa có câu: “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm.” Hai đứa có thấy hôm nay trời thế nào không?
Chúng nhìn lên bầu trời xám xịt, gật gù.
Một đứa nói:
– Thế có phải vì trời mưa nên chuồn chuồn buồn, nó không muốn bay đi chơi không?
Tôi cười:
– Gần đúng rồi đấy. Nhưng không phải vì buồn, mà vì khí trời hôm nay nặng, ẩm, thấp, nên nó không bay cao được. Bay cao lúc này vừa khó, vừa không an toàn. Buổi sáng, khí trời thanh nhẹ hơn, nên chuồn chuồn bay cao. Buổi chiều tối, không khí nặng nề hơn, nên nó bay thấp.
Thì ra, trẻ con thời nay vẫn hiểu được ca dao tục ngữ, ngạn ngữ. Chỉ cần một chút quan sát, một chút giải thích, những câu ca dao, tục ngữ tưởng như khô khan, xa xôi lại trở thành những bài học sống động, dễ hiểu, rất gần với đời sống của trẻ.
Đó chính là cách ta có thể dạy trẻ về ca dao, tục ngữ, ngạn ngữ – không phải bằng áp đặt, mà bằng những câu chuyện, những tình huống thật, để trẻ tự hiểu, tự ngộ ra, và tự điều chỉnh hành vi của mình.
SƯU TẦM
TRẠNG ĐAO
