Thương lái 4.0, giải bài toán cung - cầu nông sản

(Ý tưởng không mới, nhu cầu từ lâu nay, do cách tổ chức, triển khai, thực hiện, giám sát, cải tiến...)

----

Các sản phẩm nông sản có tiêu chuẩn như VietGap hay Global Gap nhưng qua quá trình vận hành, Koina thấy rằng câu chuyện chỉ nằm ở việc phân loại quả to, quả nhỏ, loại 1, loại 2. Koina là thương lái 4.0 nhưng song hành cùng nông dân, không dừng lại ở mua bán đơn thuần.

Với những kinh nghiệm từ Giao Hàng Nhanh (GHN) trong vai trò đồng sáng lập và những trải nghiệm từ One Mount Group, nay Nguyễn Trần Thi cùng các cộng sự đang xây dựng "đứa con ruột" Koina với khát vọng giải phương trình cung - cầu trong chuỗi nông sản.

Nguyễn Trần Thi đã có những chia sẻ với Người Đồng Hành về Koina và những bước đi của startup này.

Giải phương trình cung cầu

- Chào anh, startup mới của anh có tên là Koina, anh muốn gửi gắm thông điệp gì từ tên này?

- Koina trong tiếng Hawaii nghĩa là cân bằng. Trong nông nghiệp, Koina nghĩa là thuận thiên, cây trồng đủ chất nhưng không làm ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Tôi và các cộng sự hướng tới việc giải phương trình trong cung - cầu nông sản, hướng tới sự cân bằng trong cung - cầu nông sản.

Vườn cam ở Tam Bình, Vĩnh Long mà Koina thu mua.

- Hiện tại, Koina thực hiện mục đích trên như thế nào?

- Koina thu mua nguyên vườn của nông dân ở Vĩnh Long và Lâm Đồng. Sau đó, Koina sẽ bán cho các tiểu thương tại các chợ dân sinh, chợ truyền thống. Một phần Koina bán cho siêu thị nhưng tỷ trọng nhỏ vì đây không phải là phần mà startup của chúng tôi tập trung vào.

Koina hiện có gần 100 nhân sự và hơn 100 lao động thời vụ, nhà kho ở Vĩnh Long, Đà Lạt và TP HCM. Chúng tôi không chỉ đồng hành cùng nông dân mà giúp thu nhập của họ tăng lên. Nguồn thu của nông dân tăng không chỉ nhờ việc bán sản phẩm mà còn là giảm chi phí đầu vào.

Hiện nay, 60% chi phí của nông dân đến từ phân bón, thuốc trừ sâu, giống.... Nông dân thương nhập các mặt hàng trên từ các đại lý cấp 1, cấp 2 với giá cao. Khi Koina mua với số lượng lớn nông sản của nông dân thì Koina sẽ đưa tiêu chuẩn, phân bón, thuốc trừ sâu vào với giá rẻ hơn nhờ Koina liên kết với với các doanh nghiệp vật tư nông nghiệp. Điều khác biệt là các công ty phân bón có mục tiêu là bán được nhiều hàng nhưng Koina sẽ hướng dẫn nông dân cách chăm sóc cây, bón phân để nông dân có lợi hơn.

Trung tâm thu mua cà chua tại Lâm Đồng.

Trước khi thu hoạch 45-90 ngày, đội ngũ kỹ sư của Koina song hành cùng nông dân để phổ biến việc cắt tỉa, bón phân sao cho hiệu quả tốt nhất.

Hiện Koina thu mua và phân phối 8 loại nông sản gồm cam, bưởi, dừa, xoài, cà chua, cà rốt, bông cải, sú với sản lượng 40 tấn/ngày. Mỗi tháng trung bình khoảng hơn 1.000 tấn.

- Công ty xử lý khâu an toàn thực phẩm như thế nào?

- Chúng tôi chưa làm được quy chuẩn từ đầu đến cuối. Nhưng hiện tại, 45 ngày trước khi thu hoạch, nông dân sẽ làm theo tiêu chuẩn và có người hướng dẫn, giám sát từ Koina để đảm bảo chất lượng. Sắp tới, khoảng thời gian trên sẽ tăng lên thành 90 ngày.

Xe chở nông sản của Koina từng bị chặn

- Về thị trường của Koina hiện tại như thế nào?

- Thị trường của Koina hiện tại chủ yếu ở TP HCM và Hà Nội. Ngoài ra, Koina có phân phối cho một số đại lý ở các tỉnh khác nhưng số lượng ít. Hiện khách hàng của Koina khoảng hơn 1.000 tiểu thương, chủ yếu ở Thủ Đức, Bình Thạnh, quận 2, Bình Tân…. Chúng tôi không phân phối tại các chợ đầu mối vì tiểu thương đã có khách ở các chợ đầu mối rồi.

Giá nông sản của Koina ngang với chợ đầu mối vì chúng tôi đánh vào phân khúc bình dân. 

- Anh đánh giá thị trường nông sản phân khúc bình dân ra sao?

- Hiện nay, thị phần nông sản tại kênh hiện đại, đặc biệt là trái cây, rau quả là khoảng 9%. 90% còn lại vẫn là kênh truyền thống. Chúng ta thấy rõ nhất là đợt dịch Covid-19 năm 2021, dù siêu thị đã tăng 300% sản lượng nhưng vẫn không đáp ứng đủ nhu cầu cho người dân. Và đó cũng là thời điểm, tôi nghĩ về sự ra đời của Koina. Hiện trạng bây giờ là 90% nông sản phân phối qua kênh truyền thống và qua 4-5 lớp thương lái.

- Sau thời gian vận hành, Koina từng gặp trắc trở nào?

- Các sản phẩm nông sản có các tiêu chuẩn như VietGap hay Global Gap nhưng qua quá trình vận hành, Koina thấy rằng câu chuyện chỉ nằm ở việc phân loại quả to, quả nhỏ, loại 1, loại 2.

Ban đầu Koina mua và phân phối đến 40 loại nông sản nhưng sau một thời gian mới hiểu rằng mỗi loại trái cây có cách chăm sóc, cắt tỉa, bảo quản khác nhau. Do đó, hiện Koina chỉ phân phối 8 loại nông sản để có sự tập trung.

Hồi tháng 4 năm nay, giá cam rớt xuống chỉ còn 11.000 đồng/kg trong khi Koina mua với giá cao hơn. Nhưng chúng tôi đã giữ đúng cam kết với nông dân và từ đó được nông dân tin tưởng hơn.

Nếu chỉ đơn thuần là mua bán thông thường, sẽ có những rủi ro liên quan đến chuyện bỏ cọc hay phá hợp đồng nhưng chúng tôi song hành cùng nông dân nên những chuyện như bùng hợp đồng sẽ có thể ít hơn. Bên cạnh đó, trước khi làm việc với nông dân, Koina đã đến làm việc với chính quyền địa phương để xây dựng niềm tin đối với các hộ trong vùng.

Ngoài đợt cam giảm giá mạnh vào tháng 4, cách đây vài tháng, tại trung tâm thu mua ở Vĩnh Long, thương lái đến cản xe. Nhưng sau đó, Koina đã báo chính quyền và sự việc được giải quyết.

Chúng tôi cũng từng nghe chuyện thương lái đứng canh vườn mít nếu có người khác đến thu mua. Và trong những trường hợp như thế, chúng tôi cũng tìm hiểu và chuẩn bị tinh thần để đề phòng.

Thương lái 4.0

- Hiện Koina đang áp dụng công nghệ gì?

- Chúng tôi có hơn chục sản phẩm công nghệ khi vận hành Koina để tiết kiệm chi phí và mang lại hiệu quả.

Thứ nhất là Farmer Platform, vừa kết hợp online và kết hợp offline, ghi nhận những phản hồi của nông dân, đồng thời trên platform này có những kiến thức, gợi ý cho nông dân về canh tác, bón phân phù hợp với thời điểm của vụ mùa.

Thứ hai, Koina sử dụng trí tuệ nhân tạo AI để đồng hành cùng nông dân. Ví dụ, khi vườn cây có vấn đề như sâu bệnh, AI sẽ gợi ý cách diệt sâu bệnh, khắc phục những vấn đề mà vườn đang gặp phải.

Thứ ba là Koina sử dụng công nghệ để quản lý kho bãi, logistics. Các thông tin thu mua trong ngày, phân phối trong ngày đều được cập nhật liên tục để nhân sự trong chuỗi nắm được.

Và nhiều công nghệ nội bộ để quản lý, vận hành Koina.

- Như vậy có thể gọi Koina là thương lái 4.0 được không?

- Ở thời điểm này, gọi như vậy cũng là đúng. Dễ hiểu nhất thì Koina cũng không khác thương lái là mấy. Có điều khác là Koina đi song hành cùng nông dân, không dừng lại ở mua bán đơn thuần.

- Câu chuyện bảo quản nông sản luôn là vấn đề lớn trong chuỗi. Ở Koina thì sao?

- Thực tế, nếu sản phẩm gần thu hoạch có giá trị tốt thì có thể bảo quản 2-3 ngày mà chất lượng không bị ảnh hưởng quá nhiều. Người Việt vẫn thích dùng sản phẩm tươi, không thích đông lạnh. Nếu hàng nhập, thì việc để đông lạnh còn có thể, nhưng sản phẩm nội địa thì hoàn toàn không.

Bên cạnh đó, các sản phẩm nông sản nếu để tủ lạnh, sau đó đưa ra môi trường bình thường thì rất dễ hỏng. Hàng của Koina vẫn là hàng tươi sống thông thường và mục tiêu là bán càng sớm càng tốt.

Do đó, sản phẩm của Koina thường về kho buổi chiều hôm trước thì hôm sau phân phối luôn.

- Trên thị trường, có những doanh nghiệp nào đang vận hành tương tự hay đối thủ của Koina?

- Hiện thị trường có một số startup như Kamereo của Nhật Bản, Foodmap. Kamereo giải quyết bài toán F&B, và chúng tôi xem Kamereo như đối tác.

- Vậy ra đời sau khi dịch bệnh đã lắng xuống, Koina có những thuận lợi gì?

- Có thể nói là thiên thời địa lợi. Cách đây vài năm, nông dân chưa bị cấm biên, gặp khó khăn về phân phối thì việc nói chuyện với họ sẽ hơi khó. Giờ họ thấy công ty thu mua bài bản thì họ tin hơn.

Bên cạnh đó, đây cũng là thời điểm mọi người quan tâm nhiều đến an toàn thực phẩm hơn. Nông sản có xuất xứ rõ ràng thì họ yên tâm hơn.

Thêm vào đó, Koina đang tập hợp những người đồng sáng lập có kinh nghiệm ở nhiều lĩnh vực. Chẳng hạn như anh Phú Võ từng làm trong "core team" của The Coffee House, rồi nhân sự cao cấp của Unilever, Seedcom... Mọi người đều không áp lực về kiếm tiền và tạo ra giá trị.

Một yếu tố khác là nhu cầu an ninh lương thực toàn cầu cũng nóng lên. Do đó, việc gọi vốn cũng được quan tâm. Những startup về phát triển bền vững, an ninh lương thực sẽ được chú ý.

"Dân mình chưa được ăn, lo gì xuất khẩu"

- Anh nhận định thế nào về logistics trong ngành nông sản hiện tại?

- Hạ tầng logistic trong nông sản đang rất phân mảnh. Hiện tại phổ biến là các thương lái có xe, rồi chở nông sản đi bán. Qua mỗi lần chuyển hàng thì nông sản sẽ bị ảnh hưởng. Xét về chi phí logitics của thương lái, chi phí thấp vì làm nhỏ lẻ. Nhưng do qua nhiều khâu, chi phí lại cao.

Chi phí của FMCG hiện khoảng 8% và thấp hơn nông sản. Koina đang trong quá trình nỗ lực để giảm chi phí logistics xuống.

Ví dụ, mọi người chở nông sản trên xe 5-7 tấn vì lượng hàng nhỏ lẻ, thì chi phí khoảng 3-4 triệu. Koina đi xe 10-15 tấn cũng tầm chi phí đó, nên chi phí trên mỗi đơn vị sản phẩm sẽ giảm xuống.

- Vai trò của thương lái trong chuỗi nông sản hiện tại?

- Về lâu dài thương lái vẫn quan trọng. Nông sản rất đa dạng và cần sự linh hoạt của thương lái. Trong mô hình hiện tại, Koina vẫn đang liên kết với thương lái trong khâu phân phối. Ví dụ, nếu khu vực chợ truyền thống gần kho của Koina thì Koina sẽ tự phân phối, còn xa hơn hoặc ở các tỉnh, Koina sẽ liên kết với thương lái. 

- Như vậy là Koina đang tập trung vào thị trường nội địa. Còn chuyện xuất khẩu thì như thế nào?

- Hiện tại, xuất khẩu rất nhiều người làm. Điều quan trọng nhất của xuất khẩu là kiểm soát chất lượng, sản lượng theo cam kết. Hai điều đó, theo tôi, nếu làm quy mô lớn sẽ khó kiểm soát. Trong một vườn canh tác, loại tốt sẽ xuất khẩu, còn lại sẽ bán trong nước. Nếu tỷ lệ không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu cao thì khó có tiếng nói với nông dân. Koina đang dần quy chuẩn, khi đó, việc xuất khẩu có thể thuận lợi hơn. Nhưng hiện tại, Koina chỉ tập trung vào thị trường trong nước.

Với dân mình chưa được ăn, lo gì xuất khẩu (cười). Chúng tôi kiểm soát chất lượng tốt, sau đó sẽ tính các bước tiếp theo.

- Mục tiêu xa hơn của Koina là gì?

- Trong năm 2025, Koina đặt mục tiêu phân phối khoảng hơn 1 triệu tấn nông sản/năm, tương đương khoảng 7-8% tổng sản lượng nông sản toàn quốc (không tính các loại như lúa, ngô, điều tiêu), mà chỉ là rau củ, trái cây thôi.

Sản lượng đó tương đương với nông sản của một tỉnh. Với tình trạng phân bối theo cách hiện tại, hao hụt nông sản khoảng 20% do bảo quản, vận chuyển…. Koina muốn giảm con số trên và tăng thu nhập cho nông dân.

Koina chỉ nhận đầu tư đến 30% cổ phần

- Koina mới được quỹ ngoại đầu tư. Theo anh, vì sao quỹ ngoại lại chọn Koina?

- Koina mới đây nhận đầu tư từ Glife Technologies, một đơn vị được đầu tư bởi Quỹ đầu tư Heliconia Capital của Temasek (Singapore) với khoản đầu tư bé. Theo tôi, quỹ đầu tư chọn Koina vì startup giải quyết được bài toán trong nông nghiệp và Koina có đội ngũ từ nhiều mảng.

Và mục tiêu là Koina chỉ nhận đầu tư đến 30% cổ phần. Công ty xác định sẽ đưa lợi nhuận về 0, không đốt tiền vô tội vạ. Tới ngưỡng sau 7 năm, Koina sẽ có thể IPO để các nhà đầu tư có cơ hội exit. 

Khi lên sàn rồi, chuyện tối đa hóa lợi nhuận là điều bắt buộc và khi đó, việc đầu tư cho nông dân sẽ phải giảm đi.

Những nhà sáng lập Koina.

- Về chuyện cá nhân, vì sao anh lại rời One Mount để đến với Koina?

- Tôi dời One Mount khi đã hoàn thành lời hứa với các anh trong One Mount. Lúc mới vào, mục tiêu là tối ưu chuỗi cung ứng với chi phí cung ứng trên doanh thu dưới 5%. Vào thời điểm 2020, con số là dưới 4%, tốt nhất thị trường. Sau đó, việc tiếp theo là tăng quy mô chuỗi nhưng đó không phải thế mạnh của tôi và tôi đi tìm bài toán mới. Khi đó, Covid-19 ập đến và tôi nhìn thấy các vấn đề trong nông nghiệp.

Khi tôi ở Giao Hàng Nhanh, tại nhiều thời điểm khó khăn, cái níu kéo tôi lại là thấy anh em giao hàng, tuy vất vả nhưng có cuộc sống ổn định thì thấy mình cũng có giá trị. Lúc qua One Mount, với hàng triệu người kinh doanh nhỏ lẻ, Vinshop cung cấp họ các mặt hàng tốt hơn, tăng hiệu quả kinh doanh, tôi lấy đó làm động lực. Lúc đi tìm nông nghiệp, tôi thấy cuộc sống của nông dân bấp bênh hơn thì lại càng muốn làm nữa.

(Đỗ Lan- Người đồng hành)

Nguồn: cafeF

Và, kể cả không đặt chân được tới vạch đích đã định, thì bạn cũng đã có cuộc hành trình tuyệt vời

Barack Obama kết thúc hai nhiệm kỳ tổng thống của mình ở tuổi 55. Donald Trump thì bắt đầu năm ông 70 tuổi. Con gái của Obama xấp xỉ bằng tuổi cháu nội của Trump khi cha ông chúng làm chủ Nhà Trắng.

Nếu bạn 20 tuổi thì hãy thử nhìn quanh. Bạn bè bạn nhất định có những người đã kết hôn sinh đủ con bồng bế, lại cũng có người chưa nếm vị nụ hôn đầu. Có sinh viên ra trường lương khởi điểm 2000 USD, cũng có hàng ngàn cử nhân loay hoay không kiếm nổi công việc mưu sinh.

Haruki Murakami đến năm 29 tuổi mới bắt đầu cầm bút viết.

Bạn có thấy kỳ lạ không?

Có phải xã hội này, bằng cách vô tình và cố tình đã giao cho bạn rất nhiều khung “deadline”: 22 tuổi tốt nghiệp đại học, 26 tuổi kết hôn, 30 tuổi có 2 con, 40 tuổi có gần này số dư trong tài khoản, 60 tuổi về hưu và mong đến tầm 80 90 tuổi hãy chết.

Nếu bạn thấy mình đang tụt lại quá xa so với những người đồng tuổi, bạn nhất định sẽ không tránh khỏi sợ hãi, thất vọng, buồn chán, như một vận động viên chạy lẹt đẹt dưới cùng trên đường đua. Bạn có hai luồng suy nghĩ: “Mình là kẻ về chót thất bại thảm hại”, hoặc “Mình sẽ dốc sức chạy vượt lên để về nhất.”

Lựa chọn thứ hai nghe có vẻ sáng suốt hơn đúng không?

Nhưng không, cách nghĩ tốt nhất chính là đừng nghĩ gì cả, hãy cứ chạy thôi, ngẩng cao đầu chạy thẳng về phía trước trên làn đường của bạn.

Đừng thắc mắc vì sao cậu bạn kia 25 tuổi đã là CEO. Đừng nguýt mũi ghen tỵ và kiếm lý do không công nhận thành tích của người khác như kiểu “Vì bố nó là chủ tịch”, cũng đừng than thở “Cậu ấy quá giỏi và mình thì không bao giờ có thể giỏi như thế”. Càng đừng tự vấn “Tại sao mình cũng 25 tuổi mà không trở thành CEO được như cậu ta?”

Đơn giản thôi, vì bạn có nhiệm vụ khác trong thế giới này. Trong chiếc đồng hồ của cuộc đời bạn, bây giờ vẫn chưa phải lúc.

Bạn không cần phải đi nhanh hơn hay bằng ai, vì chúng ta đều đang chạy trên con đường riêng của mỗi người. Đích đến là hàng vô số điểm khác nhau không thể đo đếm. 30 tuổi chưa làm đám cưới chưa phải là ế, 40 tuổi vẫn nỗ lực hết sức để kiếm được công việc mơ ước không phải là muộn lắm rồi, 70 tuổi bắt đầu học lập trình máy tính thì cũng có sao. “Timeline” của tất thảy mọi người không thể nào đều đều giống nhau hết được, vì mỗi chúng ta đều đặc sắc theo cách của riêng mình.

Cuộc sống đầy rẫy la liệt những bất công. Bạn thấy có rất nhiều người có vẻ đi xa hơn bạn chỉ vì họ may mắn. Người này sinh ra trong gia đình đầy đủ điều kiện, người kia được trời phú cho sắc đẹp lộng lẫy, lại có người gặp vận may trúng số Vietlott hàng chục tỷ.

Cuộc sống mà.

Phải chấp nhận thôi.

Bạn không thể thay đổi quy luật cuộc sống, vậy chỉ còn cách nghiêm chỉnh tuân thủ luật chơi. Gạt bỏ đi những ấm ức, so đo, đố kỵ tiêu cực trong lòng, đối thủ của bạn ngay lúc này chỉ có một duy nhất: bạn của ngày hôm qua.

Câu nói này bạn đã nghe nhiều lắm rồi đúng không?

Nhưng lý do duy nhất người ta tua lại nó nhiều đến thế đơn giản là vì nó đúng. Nếu bạn cứ mãi dành thời gian quý báu để nhìn bóng lưng của kẻ đằng trước hay cười nhạo gương mặt lấm tấm mồ hồi của người chạy sau thì bạn chỉ đang làm chậm tiến độ của chính mình. Cuộc sống cho chúng ta mỗi người một đề thi khác nhau, nếu giải bài theo phương pháp của người bên cạnh bạn sẽ trượt. Chi bằng hãy thôi nhìn ngang nhìn dọc, tập trung hết sức vào trận chiến của mình.

Bạn không cần chạy nhanh hơn ai hết, bạn chỉ cần chạy hết tốc lực của mình. Không bao giờ là quá sớm. Không bao giờ là quá muộn. Muộn còn hơn không bao giờ.

Cuộc sống của bạn mà. Làn đua của riêng bạn mà.

Đừng để tâm thái quá bạn đang đi chậm hay đi nhanh, chỉ cần đi đúng hướng, trong lòng có niềm tin, nơi chúng ta muốn đến nhất định có phong cảnh tươi đẹp nhất.

Và, kể cả không đặt chân được tới vạch đích đã định, thì bạn cũng đã có cuộc hành trình tuyệt vời đúng không nào?

(st)

ĐƯA VÀ NHẬN TIỀN TIP (BOA)

.

Một trong những lí do hãm hại ngành phục vụ của Việt nam có liên quan đến văn hóa tiền tip, (hay còn gọi tiền boa). 
Việc tặng một chút tiền nhỏ nhỏ sau khi người khác phục vụ mình đã tồn tại từ cổ chí kim, từ đông sang tây. Nhiều nơi trên thế giới, nó được qui định thành chuẩn mực; nhưng sau này mọi thứ lại được thực hiện thông thoáng như cách ngày nay người ta dùng rượu vang, hay qui định về dao, nĩa cho đến table manner. Tất cả phải xem xét ở khía cạnh hài hòa. Nên qui chuẩn tối ưu nhất nằm ở tầm hiểu biết, trải nghiệm, và lòng thành. Tiền tip cũng giống như việc đôi bên đánh giá nhau 5 sao khi đi Grab hay ở Airbnb; tiền tip thể hiện ngành dịch vụ là một loại hình nghệ thuật và trò chơi tâm lí. Nên những người phục vụ chuyên nghiệp luôn nhận tiền tip một cách trân trọng và thoải mái. 
Nhưng hôm nay chỉ nói về khách, về việc đưa tiền tip!
Bạn có thể quên qui ước 10% ở Phương Tây, 15 - 17 % ở Mỹ, qui ước 1 xu cho phục vụ hay big tip gì gì đó. 

.
Đây là cách đơn giản để thực hiện:
- Vào những nơi tối giản về phục vụ như quán cà phê tự phục vụ, order ở quầy, và tự nhận nước ở quầy thì không cần phải tip. Ngay cả khi bạn thấy một cái hũ thủy tinh chào mời với những đồng tiền mệnh giá vừa tầm thì bạn cứ bình thản bước đi nếu không có lí do đặc biệt! Bạn có thể tiện tay bỏ vào một đồng vừa phải nếu nhân viên thể hiện sự nỗ lực làm vui lòng bạn. Ví dụ trong lúc tính tiền đã kịp phát cho bạn một câu đại loại: “em để ý, sáng nào chị cũng hay mua cà phê ở đây, nhìn chị em nhận ra ngay từ xa, vì da chị sáng và make up đẹp nữa!”. Hoặc giả bạn xin một li nước ấm 43 độ rưỡi để uống thuốc và người phục vụ niềm nở đưa bạn lại kèm cả cái khăn giấy thì tip là chuyện đương nhiên. Trong những quán này, dù bạn có cho tiền tip hay không, xin hãy nhớ: dọn sạch bàn khi bạn rời đi! Tất cả rác trên bàn ăn thuộc phần xử lý của bạn, nếu không thể làm điều đó, bạn cũng có thể để một tờ tiền nhỏ nhỏ, dằn dưới lọ nước xốt. (Nguyên tắc thứ nhất: điều gì mình không muốn người khác làm cho mình thì cũng đừng làm cho kẻ khác)
- Vào quán ăn bình dân, bạn đừng quan tâm việc đưa tiền tip, vì đa số những quán ăn này họ không quen nhận tip và dễ tự ái với việc ấy. Chưa kể, người chủ khi ra tính tiền cho bạn, tay cầm xếp tiền to đùng, tay đeo nhẫn kim cương chói lóa … một ít bạc lẻ sẽ làm họ buồn lòng ghê gớm. Hãy tip cho họ một câu trung thực :”lúc nào món mực nhồi thịt của chị cũng là đỉnh cao! Ngon ngất ngây!”. Bạn nên nhớ, việc bạn làm vui lòng bà chủ đeo nhẫn hột xoàn là cũng giúp nhân viên phụ việc, chạy bàn, dắt xe một ngày dễ chịu. Vui vui, bà chủ gọi cả đám lại sau giờ phục vụ cho ăn món mực dồn thịt đã đời luôn! (Nguyên tắc thứ hai: nhập gia tùy tục)
- Vào những quán ăn trung bình, khá. Có màu sắc bistro, hoặc các bạn trẻ mở quán và quan tâm đến design. Khi bạn ăn bữa ở một nơi có phong cách trang trí đẹp mắt, không gian máy lạnh và nhân viên không cười nói lớn; hoặc giả họ đang thế mà thấy khách thì nhỏ miệng lại và chú ý phục vụ bạn; thì bạn có thể tip. Theo suy nghĩ riêng của mình, nhóm này nên được khuyến khích đưa tiền tip, không cần nhiều vì thực ra những quán này cũng không bán đồ ăn mắc tiền; vì qui ra phần trăm thì nó hay lẻ lẻ, và cũng không đi đến đâu. Nếu là quán quen, bạn cũng có thể đưa tip theo hứng ngày ít ngày nhiều, ví dụ: 10K, 15K, 20 K … không nhất thiết là bao nhiêu phần trăm. Bạn thấy sau khi ăn một món ăn, uống một li nước, mà mình nán lại được khoảng 10, 20 phút và nhân viên vẫn chăm chút, phục vụ và tươi cười với bạn. Công bằng mà nói, một chút tip thôi; đôi bên cùng trọn cuộc! (Nguyên tắc thứ ba: Tip trong khả năng một cách dễ dàng; thoải mái. Tip như anh ba chị năm trong nhà cho tiền thằng út ăn kem khi nó ngồi học bài ngay ngắn)

- Vào những nơi sang trọng: đây là chỗ mà bạn gần như bắt buộc phải tip, và cách tip của bạn cũng thể hiện sự sành điệu, sự trải nghiệm và cách đánh giá, hiểu biết xã hội, thậm chí khả năng dẫn dắt người khác làm hài lòng mình theo cách nào. 
Những nơi sang trọng, bạn cần theo dự sắp xếp và qui trình phục vụ của họ, thông qua người phục vụ, người giám sát, và quản lí nhà hàng. Bạn hoàn toàn có thể thay đổi nhưng cần nói năng lịch sự chứ không thể ra lệnh. Bạn có thể yêu cầu một chiếc bàn khác, thậm chí đổi cả bình hoa hay nến cắm trên bàn … nhưng phải dàn xếp chứ không phải phán sao cũng được. 

Bình quân, bạn cần tip khoảng 10 % cộng với 5% nhà hàng tự thu. Nếu mọi thứ hoàn hảo theo cách đánh giá tương đối như: 
• Mọi yêu cầu mang tính customized đều được thực hiện, và thực hiện một cách vui vẻ, chuyên nghiệp.
• Thức ăn ngon, phục vụ đúng thời điểm, và biết cách dàn xếp thời gian, không gian cho một đêm tiệc chứ không máy móc: chẳng hạn để 2 người ăn món chính cùng lúc, khi họ có ý định ăn thử hay chia món thì xin phép mang xuống chia ra đẹp đẽ hoặc mang thêm dụng cụ ăn cho mọi người; rót rượu nhẹ nhàng mà tay không run, chẳng may làm rớt giọt rượu ra bàn cũng nhanh ý kéo lùi cái đĩa thức ăn che lên. 
• Tế nhị, hiểu chuyện và hiểu đời : khi nghe loáng thoáng khách đang tán tỉnh nhau hay bàn việc làm ăn thì nhẹ nhàng bước xa ra một chút; chỉ tiếp cận khi có việc cần, và khi tiếp cận thì ở nhịp độ chậm vừa, đủ để người ta nhẹ nhàng tạm lắng trong lúc phục vụ có mặt. Phục vụ giỏi thậm chí còn khéo léo:” em đứng ở góc kia, nếu hai anh có cần gì thì ra dấu em sẽ đến ngay ạ!”. 
(Tip như một người khó tính, nhưng công bằng và rộng lượng vì sự phát triển của nơi chúng ta muốn quay lại lần sau)
Khi đưa tiền típ, cần nhớ:
- Hỏi mượn phục vụ cái bìa da rồi kẹp tiền vào; trong những trường hợp bất khả kháng phải đưa tiền mặt xuống mặt bàn, hãy làm kín đáo và nhanh gọn.
- Nếu bạn muốn tip cho phục vụ tiền lẻ còn lại khi ra bill, hãy nhẹ nhàng nói họ :”Em giữ luôn nhé”; cách khác :”em cứ giữ tiền thừa nhé” – trong tiếng Anh nghe dễ chịu hơn tí) Nếu bạn không mang theo tiền mặt, bạn vẫn có thể ghi thêm số tiền típ vào dưới bill sau khi cà thẻ, đã in ra rồi. Chỉ cần kí xác nhận.
- Bạn cũng có thể làm tròn số bằng một tờ tiền đẹp; để phục vụ vui hơn! Ví dụ tờ 200K thì thích hơn một đống 10K, 50K, 20K, 5K lộn xộn trị giá 207K. 
- Khi đưa tiền tip cho phục vụ, cứ nhẹ nhàng để xuống bàn, và họ quay lại khi nào lấy cũng được. Nếu họ đang chờ, và cái bìa còn trên tay mình thì đưa qua, dừng câu chuyện lại trong vài giây, nhìn em phục vụ nhẹ nhàng nói cảm ơn.
- Nếu bạn có việc gấp phải đi, mà phục vụ chưa đến lấy, bạn hãy yên tâm về việc ấy, chỉ cần ra dấu cảm ơn họ. Trong những nhà hàng chuyên nghiệp tiền tip được quan tâm sâu sắc, và ít khi thất thoát được.
- Xin vui lòng không tip một cách bất cẩn và lố lăng như một trọc phú. Nhất là để lấy điểm với người đi cùng … việc bạn không có lí do gì, không khen nhân viên một lời, trong quá trình phục vụ thì bạn phách lối, khó khăn xong rồi lại tip một tờ tiền lớn chỉ làm trò cười cho thiên hạ mà thôi; chưa kể bạn sẽ phá hoại ngành dịch vụ quốc gia  vì những người phục vụ dở, chụp giựt và thiếu tự trọng thường chọn cách xu nịnh, hay làm những việc tầm phào ba láp để lấy lòng những người khách đang đi học làm sang đốt sách của thầy ! 
- Khi bạn quyết định không tip, hoặc tip rất ít ở một nơi sang trọng, vì những lí do thuyết phục; thì bạn hãy cho người phục vụ, người giám sát, người quản lí biết điều đó. Hãy bày tỏ sự thất vọng về dịch vụ của họ một cách kín đáo và nhã nhặn; khi trả lại món thức ăn còn sống, bị hư hay sai món đừng nói lớn giọng, và đừng kèm cái lắc đầu chán nản. Hãy để họ phải thấy hối tiếc chứ bạn đừng nghĩ mình không may! Cứ ngẩng cao đầu và hiên ngang bước ra một nơi sang trọng mà không tip khi bạn có lí do để làm điều đó; còn khi thật lòng bạn không có lí do chính đáng mà làm như vậy thì lần sau hãy chọn một nhà hàng vừa tiền hơn.

📖

CHƯƠNG ĐẶNG 

Những bài học kinh doanh đắt giá cho các doanh nhân thế hệ mới

Con đường kinh doanh chưa bao giờ bằng phẳng và dễ dàng. Đó là một quá trình lâu dài và gian khổ khi chứa đựng nhiều bài học mạnh mẽ nhất cho mỗi người bước đi trên đó với tư cách là một doanh nhân.

Trong gần hai năm qua, đại dịch Covid-19 đã gây ra nhiều tác động lên mọi mặt đời sống lẫn kinh tế, thị trường. Con đường kinh doanh với những khoảnh khắc thành công và thất bại càng thêm trắc trở với sự xuất hiện của một khủng hoảng kéo dài. Nhưng những người còn lại của cuộc chơi là những người luôn đón nhận những thử thách và gian khổ rồi sử dụng chúng như “nhiên liệu” để tiến xa hơn trên con đường tìm kiếm những thành công đắt giá. Dù bạn đến từ những tầng lớp xã hội khác nhau và trải dài trong mọi ngành nghề hay thế hệ, điểm chung của tất cả là rút ra được những bài học trong suốt chặng đường. Và các doanh nhân thế hệ mới cần phải làm gì để giành phần thắng trong một thế giới liên tục đổi thay và phát triển như thế này?

“Hãy nỗ lực để trải nghiệm những “khoảnh khắc khó chịu” và thể hiện bản lĩnh của một người dẫn đầu trong những thời điểm không chắc chắn.”

1.

Chấp nhận thất bại như một phần của hành trình

Khi mọi người thất bại, họ thường bỏ cuộc hoặc thử sức với một số cái mới. Và rồi họ lại thất bại lần nữa do chưa rút ra được những sai lầm trong kinh doanh trước đây. Có câu nói: “Failure is a wonderful teacher”, nghĩa là “Thất bại là người thầy tuyệt vời”, miễn là bạn luôn sẵn sàng học hỏi và đứng lên sau những va vấp trong sự nghiệp và cuộc đời. Đã có vô số thất bại trên thế giới của các doanh nhân mà sau này lại mang đến thành công cho họ. Walt Disney khi còn trẻ đã bị sa thải khỏi một tờ báo vì bị cho rằng không đủ sáng tạo, chỉ để sau đó chuyển sang tạo ra thế giới tưởng tượng tuyệt vời nhất cho những đứa trẻ và cả giới trẻ. Ngay cả Oprah Winfrey, nữ hoàng truyền hình cũng từng bị cắt khỏi hợp đồng biểu diễn truyền hình đầu tiên của cô.

Sau mỗi lần thất bại, hãy lùi lại một chút để dành thời gian “mổ xẻ” thất bại, phân tích xem mình đã làm sai điều gì, ở đâu, khi nào, như thế nào trong quá trình kinh doanh. Từ đó, bạn có thể đưa ra giải pháp khắc phục, sửa chữa, cải thiện và đảm bảo rằng sai lầm tương tự sẽ không xảy ra trong tương lai. Chấp nhận thất bại là điều đương nhiên, nhưng chấp nhận và học hỏi từ những thất bại càng quan trọng hơn.

Thực tế là chúng ta sẽ học hỏi được nhiều điều sau thất bại hơn là những khoảnh khắc thành công, bất kể đó là thất bại lớn hay nhỏ. Thành công còn là khi dám chấp nhận thất bại như một phần của hành trình.

2.

Chọn người phù hợp để phát huy thứ họ giỏi nhất

Xây dựng được đội ngũ cộng sự phù hợp, có năng lực, có cùng tầm nhìn và chí hướng là yếu tố không thể thiếu để đạt thành công trong kinh doanh. Bạn không thành công khi chỉ có một mình. Hãy tìm kiếm những người phù hợp nhất để phát huy thứ giỏi nhất ở họ và đầu tư cho họ. Con người là một trong những khoản đầu tư lớn nhất trong kinh doanh mà bạn không được bỏ qua. Bạn cần xây dựng một đội ngũ vững mạnh có thể phụ trách mọi lĩnh vực trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp và không bỏ sót bất kỳ một khoảng trống quan trọng nào.

“Sẽ không ai yêu công việc kinh doanh và “chịu khổ” cùng nó như bạn.”

Hãy tìm kiếm những ứng viên là chuyên gia trong lĩnh vực của họ để học hỏi và hợp tác cùng phát triển doanh nghiệp. Trong giai đoạn đầu thành lập doanh nghiệp, bạn không cần nhất thiết phải thuê một đội ngũ nhân viên toàn thời gian mà có thể cân nhắc các hình thức khác như: cộng tác viên tự do, cố vấn chuyên môn hoặc nhân viên bán thời gian.

3.

Tìm kiếm cơ hội và xây dựng tầm nhìn tương lai

Bí quyết quan trọng để đạt được thành công kinh doanh trong giai đoạn tái phục hồi này là người quản trị cần nắm bắt đúng nhịp điệu thị trường hoặc thậm chí phải đi trước thị trường nhiều bước. Hãy cố gắng tìm hiểu sự chuyển dịch cơ cấu thị trường, đâu là những thay đổi đang diễn ra trong lĩnh vực kinh doanh của bạn và phân tích sâu tác động của những thay đổi đó để có phương án đối phó phù hợp.

Quá khứ sẽ cung cấp những bài học quan trọng, nhưng hãy luôn tập trung vào tương lai. Làm được điều này sẽ cho phép bạn xây dựng được một công ty không bị tụt hậu. Là một doanh nhân thế hệ mới, bạn cần liên tục đánh giá và tìm kiếm “cuộc phiêu lưu vĩ đại kế tiếp” của mình sẽ mang hình hài như thế nào, cũng như cách tận dụng cơ hội và hạn chế thách thức từ một thế giới đang không ngừng thay đổi từng ngày, đặc biệt là giai đoạn hậu đại dịch Covid-19. Hãy xây dựng một tầm nhìn vững mạnh. Hãy sẵn sàng “đi tắt đón đầu” và chuẩn bị cho những thay đổi trong hiện tại lẫn tương lai. Bạn nên luôn tìm kiếm những cách thức mới để tạo ra nhiều tác động hơn và phát triển sản phẩm hoặc thương hiệu của mình hơn nữa. Bên cạnh đó, người quản trị cần suy nghĩ về cách thức sử dụng, kết hợp các phát kiến công nghệ mới để cải thiện quy trình kinh doanh, đặc biệt là những gì có thể xảy ra tiếp theo trong lĩnh vực công nghệ, trí tuệ nhân tạo AI và các xu hướng kinh doanh toàn cầu.

Tầm nhìn của bạn phải vượt qua những điều khiến bạn e sợ, để giúp đưa bạn đến mùi vị ngọt ngào của thành công khi luôn tập trung vào tầm nhìn của mình. Cũng như tỷ phú giàu nhất Hongkong, Lý Gia Thành từng nói: “Tầm nhìn có lẽ là sức mạnh lớn nhất của chúng ta. Nó giúp chúng ta nhận thức được sức mạnh và tính liên tục của tư duy qua nhiều thế kỷ, giúp chúng ta hướng đến tương lai và định hình những điều chưa biết.”

4.

Biết chấp nhận rủi ro sẽ dẫn đến vĩ đại

Để trở thành một doanh nhân, bạn phải được thúc đẩy bởi những kích thích xuất hiện bất ngờ. Trước đây, không ai có thể đoán trước được sự chuyển dịch từ công việc tại văn phòng sang làm việc tại nhà chỉ sau một đêm do cách lệnh phong tỏa và giãn cách xã hội. Hầu hết các doanh nghiệp đã phải “gồng mình” xoay xở, thích nghi và không ngừng học hỏi, điều chỉnh trong suốt quá trình thực hiện. Không chỉ tập trung vào những thứ bạn thực sự đam mê, bạn phải nỗ lực để trải nghiệm những “khoảnh khắc khó chịu” và thể hiện bản lĩnh của một người dẫn đầu trong những thời điểm này. Rủi ro là một phần của hoạt động kinh doanh, đặc biệt là khi doanh nghiệp tung ra thị trường một sản phẩm mới hay tham gia vào một lĩnh vực kinh tế mới.

“Là một doanh nhân, bạn phải sẵn sàng “đi tắt đón đầu” và chuẩn bị cho những thay đổi trong hiện tại lẫn tương lai.”

—

Chìa khóa để mở ra cánh cửa thành công là hãy dám nhìn nhận các rủi ro có thể xảy ra trên mọi phương diện, suy nghĩ về các ưu khuyết điểm của rủi ro và sẵn sàng chấn nhận các rủi ro nằm trong sự tính toán. Thực tế đã chứng minh, doanh nghiệp lẫn cá nhân nào không có khả năng chấp nhận rủi ro sẽ dễ bị đào thải. Hãy chấp nhận rủi ro một cách khôn ngoan và có tính toán chứ không đưa ra bất kỳ quyết định kinh doanh nào chỉ dựa vào sở thích hay cảm xúc mà quên đi sự thẩm định cần thiết từ lý trí. Mark Zuckerberg, Nhà sáng lập & CEO của Facebook đã không thành công trong một sớm một chiều, nhưng bài học mà anh rút ra sau khi tạo dựng một trong những mạng xã hội có sức ảnh hưởng nhất thế giới là: “Rủi ro lớn nhất là không dám chấp nhận bất kỳ rủi ro nào. Chiến lược duy nhất đảm bảo rằng sẽ thất bại là không chấp nhận những rủi ro.”

5.

Bỏ qua những chỉ trích và tập trung vào giá trị

Sẽ luôn có những người tìm cách ngáng chân bạn trên con đường kinh doanh. Nhưng hãy quên những kẻ đó đi. Hãy luôn tin tưởng vào bản thân, yêu thích công việc kinh doanh của bạn, bởi vì sẽ không ai yêu nó và “chịu khổ” cùng nó như bạn. Và đây là điều mà nữ doanh nhân – biểu tượng truyền thông Arianna Huffington hiểu rõ. Phải trải qua nhiều ghét bỏ khi lần đầu tiên ra mắt tờ The Huffington Post vào năm 2005, thậm chí nó còn được mô tả là một “thất bại không thể giải quyết”. Nhưng bất chấp tất cả những lời phản đối, bà vẫn kiên trì và làm theo những gì mình theo đuổi. Và kết quả là bà đã tạo ra một trong những ấn phẩm trực tuyến hàng đầu thế giới về tin tức và thông tin.

Để đạt được thành công trên con đường kinh doanh nơi một thị trường không chỉ tồn tại những đối thủ cạnh tranh mạnh mẽ, mà còn những người phản đối, bạn cần có một “làn da dày”. Và sự kiên trì là chìa khóa nếu bạn hái quả ngọt. Thời gian của bạn có hạn, đừng lãng phí nó để lắng nghe những suy nghĩ của người khác. Thất bại thì sao, bạn cũng đã dám sống thật với lý tưởng của chính mình và tập trung vào việc tạo ra thứ tốt nhất mang lại giá trị đích thực. Hãy đi theo trái tim và trực giác của bạn, giống như luật hấp dẫn, nếu bạn tin rằng điều bạn làm là đúng, bạn sẽ thành công.

Kinh doanh không bao giờ là con đường thẳng tắp. Trên con đường lập nghiệp có nhiều lúc bạn phải đưa ra các quyết định quan trọng. Và dù bạn đang ở đâu trên hành trình đó thì những bài học đắt giá trên đây vẫn hữu ích. Dám chấp nhận rủi ro, học hỏi từ thất bại, không ngừng tìm kiếm cơ hội, sẵn sàng thích ứng, có tầm nhìn xa và tận lực xây dựng đội ngũ vững mạnh sẽ là những động lực quan trọng giúp bạn thành công.

st

Đại dịch doanh nghiệp zombie lan tràn khắp thế giới?

 Khi chính sách tiền tệ dễ dãi đã không còn, các doanh nghiệp zombie đồng loạt lộ diện, đặt ra thách thức lớn cho các chính phủ.

1. Zombie theo nghĩa bóng để chỉ người đáng lẽ đã chết được ma thuật làm sống lại nhưng mất nhận thức, vẫn có thể hành động nhưng không phù hợp lẽ đời thường

Doanh nghiệp Zombie (Zombies Co.) cũng vậy. Thuật ngữ kinh tế Zombies Co. được Caballero, Hoshi và Kashyap giới thiệu lần đầu năm 2008 khi họ mô tả các công ty không hiệu quả và phụ thuộc vào nợ - nhưng vẫn đang hoạt động - ở Nhật Bản.

Phép ẩn dụ Zombie mô tả hiện tượng các doanh nghiệp đa quy mô bị rơi vào tình trạng dở sống dở chết lộ diện trong khủng hoảng với các điều kiện khắc nghiệt.

Khi khủng hoảng qua đi Zombies Co., dễ dàng tiếp cận vốn như thuốc ma thuật, lại trở thành dường như khoẻ mạnh và khó nhận biết hơn. Cho đến khi xuất hiện một cú sốc thị trường hay rủi ro mới xảy ra lại phát bệnh mất khả năng chi trả, đòi hà hơi tiếp sức hay phá sản.

Doanh nghiệp Zombie tăng mạnh ở Mỹ.

Đó là những công ty có dòng tiền từ sản xuất kinh doanh cùng lắm chỉ đủ để đáp ứng các chi phí chung (chẳng hạn như tiền lương, tiền thuê nhà, chi phí điện nước v.v.) và trả lãi cho các khoản vay nợ nhưng không thể trả các khoản vay nợ. Các công ty này hầu như không có lợi nhuận, không tạo ra dòng vốn dư thừa để đầu tư mở rộng hay đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất chất lượng và thúc đẩy tăng trưởng.

Zombie Co. thường phải chịu lãi vay cao hơn các công ty lành mạnh và đặc biệt phụ thuộc vào nguồn vốn vay để cung cấp tài chính duy trì dòng tiền và khả năng chi trả như phải thở oxy thường xuyên.

Khi số lượng và quy mô các doanh nghiệp Zombies đã quá lớn thì không ai dám để chúng chết và bắt đầu chấp nhận chúng, coi chúng như một phần tất yếu của nền kinh tế - nền kinh tế Zombie.

Những Zombies Co. này có các đặc tính chung gì?

Quan trọng nhất là Interest Coverage/I (Tỉ lệ thanh toán lãi = Lợi nhuận trước trả lãi vay và trước thuế thu nhập DN/chi phí lãi vay) nhỏ hơn 1 liên tục 3 năm. EBITDA/I (Lợi nhuận trước trả lãi vay, thuế thu nhập DN, khấu hao và chi phí chờ phân bổ/chi phí lãi vay) nhỏ hơn 1,5x trong 3 năm liên tục.

b. Bảng Cân đối Kế toán có tính đòn bẩy cao, hiệu quả kém. Tỷ trọng tài sản không sinh lợi hay sinh lợi thấp ăn vào "thịt" doanh nghiệp. NPV (giá trị hiện tại thuần) của dòng tiền tương lai thấp hơn giá trị thanh lý tài sản hiện hữu.

c. Tăng trưởng chậm hay không tăng trưởng.

d. Dòng tiền âm/không dương đủ để đầu tư công nghệ, kỹ thuật hay mở rộng.

e. Không có những kế hoạch, tầm nhìn và nguồn lực thực tế cho dài hạn do năng lực quản lý không được nâng cấp.

f. Không thể tự mình thanh toán các khoản nợ mà phải dựa vào các chủ nợ hay chủ doanh nghiệp bơm thêm vốn. Thường xuyên thiếu vốn lưu động khi thị trường biến động. Các doanh nghiệp huy động vốn "không thông minh", nhất là dùng vốn ngắn hạn cho các chương trình trung dài hạn, thường xuyên bị cảnh này. Các Tech Start Up burning money không cơ hội tăng nhanh quy mô cũng dễ thành các zombies.

Đó chính là lý do ở đâu đó tôi nói rằng khả năng sinh lời cao bằng tiền không phải chỉ để chia cổ tức mà là tấm đệm đỡ khi DN rơi vào hố khủng hoảng.

2. Các doanh nghiệp Zombies như những xác ma vật vờ lây lan và khi thành "đại dịch" thì trở thành "đại vấn đề". Nền kinh tế mất động lực. Sáng tạo khó áp dụng. Trì trệ.

Hệ luỵ tiêu cực của Zombies Co.:

a. Chiếm dụng nguồn nhân lực: các Zombie Co. sử dụng nguồn nhân lực không hiệu quả, năng suất thấp, cắt bớt nguồn nhân lực có thể bổ sung cho các ngành nghề hay doanh nghiệp hiệu quả khác.

b. Chiếm dụng nguồn tài lực: Bao gồm đất đai nhà xưởng, tài nguyên thiên nhiên và nhất là nguồn tài chính của xã hội. Với sự ủng hộ âm thầm của các chính phủ và ngân hàng, các Zombie Co. sẽ ngăn cản khả năng tiếp cận nguồn vốn của các doanh nghiệp mới do nguồn tài lực hữu hạn.

c. Ngăn cản tăng trưởng: và vì thế, khi chiếm tỷ lệ đủ lớn, các Zombies Co. làm chậm tăng trưởng kinh tế khi giá trị gia tăng không lớn, hiệu quả kém, năng suất thấp.

d. Gánh nặng xã hội: Vì quá èo ọt nên các Zombies Co. rất dễ "hắt hơi sổ mũi" và sụp đổ khi thị trường biến động. Do chiếm dụng nhiều tài nguyên, nhân lực và tài lực nên các chính phủ lại phải ứng cứu Zombies Co. bằng nguồn lực của xã hội.

e. Zombie Co. là căn bệnh khó phát hiện khi tiền tệ dễ dãi bình thường. Nó bắt đầu từ đủ loại hình, đủ loại quy mô doanh nghiệp to nhỏ. Một Zombie Co. có thể là nguồn "lây lan" ra nhiều Zombies Co. khác.

Khi số lượng Zombies Co. đủ lớn nó tạo ra nền kinh tế Zombie: Nền kinh tế khi ấy cũng trở thành một con Zombie. Nó chỉ sống dựa vào vốn, tài nguyên và bóc lột lao động mà không có động lực tăng trưởng, doanh nghiệp thiếu cạnh tranh và giá trị tài sản cấu thành nền kinh tế thấp. Nền kinh tế ấy không có nội lực, phụ thuộc rất nhiều vào vốn vay, kể cả nước ngoài, và dễ sụp đổ. Tấm gương không thiếu.

f. Nền kinh tế Zombie với các Zombies Co. sẽ tác động ngược lại chính sách quản lý kinh tế của các chính phủ nhiệm kỳ làm Zombie trở thành New Normal.

3 mục cuối rất hay bị đánh giá thấp. Không nên chủ quan chút nào.

Cách đây 30 năm vào những năm 80-90s tỷ trọng các công ty Zombies trong nền kinh tế là khoảng 2%.

Hiện các chuyên gia ước tính rằng hơn 14% công ty trong S&P 1500 là Zombies. Tại Trung Quốc, khoảng 20% các công ty niêm yết cổ phiếu A trên các Sở Thượng Hải và Thâm Quyến là Zombies. Ở các nền kinh tế phát triển, khoảng 12% tổng số các công ty phi tài chính là Zombies.

Đó là các số liệu trước đại dịch Covid. Giờ đã khác… gần 20%… zombies đông hơn.

Tỷ trọng này đang tăng lên, các Zombies Co. đang ngày càng nhiều, ảnh hưởng ngày càng lớn và đã tạo thành đại dịch Zombies đúng nghĩa đen của nó.

Đặc biệt sau cú sốc GFC 2008 và đại dịch Covid, các chương trình "Nới lỏng định lượng" nhắm cứu trợ doanh nghiệp và an sinh xã hội cùng các chính sách co cụm bảo hộ kinh tế nội địa bị kích hoạt bởi cuộc chiến Ucraina đã làm tình trạng thêm trầm trọng khi gây siêu lạm phát. Các biện pháp chống lạm phát bắt buộc đã làm lộ diện ngày càng nhiều các Zombies Co.

Đến khi lây lan đủ lớn, các Zombies Co. thành chủ đạo, thì các nền kinh tế đang phát triển dễ rơi vào bẫy thu nhập trung bình và rất khó thoát khỏi đại dịch tên gọi Zombie.

Các Zombies Co. cũng là nguyên nhân tạo bong bóng tài sản trên nền chính sách tiền tệ dễ dãi. Và chúng cộng sinh bầy đàn với nhau. Chỉ cần một tia lửa nhỏ là gây cháy quy mô lớn.

3. Nguyên nhân vì đâu sinh ra các Zombies Co.:

a. Chính sách tiền tệ dễ dãi nhiều chục năm qua tạo cơ hội quá dễ dàng tiếp cận nguồn vốn từ các quỹ và ngân hàng, trái phiếu doanh nghiệp giá rẻ mạt… giúp các Zombies Co. tồn tại. Đây là nguyên nhân chính.

b. Các NHTM, NHĐT không dám để Zombies Co. chết vì sợ tăng nợ xấu, tăng chi phí, giảm lợi nhuận, tụt giá cổ phiếu, khó huy động vốn… nên tiếp tục hà hơi tiếp sức cho Zombies Co.. Chết vẫn không cho chôn. Liên tục tái cấu trúc nợ và bơm thêm vốn cho Zombies Co. Càng bơm thêm lại càng thiếu. Danh mục cho vay của nhiều ngân hàng có tỷ trọng Zombies Co. nhiều đến mức trở thành Zombie Bank luôn. Hệ thống NHTM là nhà "phù thuỷ" hà hơi hồi sinh, tài trợ chính của Zombies Co. bên cạnh các NHĐT huy động trái phiếu DN tràn lan.

c. Các nền kinh tế tăng trưởng chủ yếu theo bề ngang (quy mô) không tương xứng hiệu quả nên không có dư địa tăng trưởng bề sâu do chưa tìm ra động cơ tăng trưởng, điều hành bởi các chính phủ dân tuý lạm dụng doping tiền tệ cũng à ơi chấp nhận sự tồn tại của Zombies Co. vì nó tạo ra việc làm, giảm bớt căng thẳng xã hội và quan trọng hơn là dù chỉ thoi thóp thở nhưng vẫn đóng góp lá phiếu cho mỗi lần bầu cử hơn nhau chỉ sợi tóc.

Nguồn oxy chính cho các Zombies Co. chính là các công cụ tiền tệ dễ dãi.

Và các Zombies Co. ở góc độ nào đó cũng là nạn nhân - bệnh nhân của chính sách tiền tệ dễ dãi chứ không phải chỉ tội đồ.

4. Giải pháp gì?

Mỗi đợt khủng hoảng, một lần thắt chặt tiền tệ là một cơ hội để nền kinh tế nhận diện rõ nét các Zombies Co. và loại bỏ chúng qua chọn lọc tự nhiên. Cần giảm các Zombies Co. để dành tài nguyên nhân lực, thiên nhiên và vốn cho các doanh nghiệp khoẻ mạnh.

Tất nhiên phần lớn Zombies Co. có thuốc chữa, nhưng thuốc rất đắng và liệu trình điều trị rất đau với doanh nghiệp. Tuỳ vào quy mô, tính chất và độ "nặng" của bệnh mỗi zombie có cơ hội được điều trị để trở nên lành mạnh. Sự tham gia của nhà nước ở mỗi giai đoạn khác nhau nên khác nhau.

Chọn giải pháp xử lý cần "gạn đục khơi trong" và đánh giá hiệu quả Kinh tế Xã hội. Số lượng ít thì kệ doanh nghiệp. Nhưng số lượng lớn thì cần sự tham gia của nhà nước để "giải cứu".

Giải cứu gì? Giải cứu nền kinh tế, giải cứu thị trường, giải cứu người tiêu dùng thoát khỏi đại dịch Zombies Co. Giải cứu nền kinh tế với các cấu phần thương tổn, tăng tốc khơi thông vòng xoay nguồn tài lực và giải quyết an sinh xã hội với người dân, người tiêu dùng bị rơi xuống mức nghèo khổ để tránh đổ vỡ, mất cân đối thị trường hay gây hậu quả xấu về kinh tế xã hội. Mà đây là việc phải làm không chỉ vì Zombies Co.

Không "giải cứu" cổ đông hay chủ nợ hay người giàu, người trung lưu: với họ cứ theo luật mà làm.

Và phân biệt khuyến khích đầu tư ngành xương sống, nuôi dưỡng sáng tạo khác với giải cứu doanh nghiệp cụ thể.

Với doanh nghiệp thì đã có cơ chế khác: doanh nghiệp hết thuốc chữa phải cho phá sản. Nếu có thể "chữa" căn bệnh zombie, thì DN có thể vẫn còn nhưng cổ đông cũ phải tái cơ cấu hay phải ra đi để cổ đông khác bỏ tiền vào tái cơ cấu theo cơ chế minh bạch, chuẩn mực, không tù mù gây bất công xã hội.

a. Một số các Zombies Co. hết thuốc chữa, sống èo oặt bị bóp bớt nguồn oxy vốn chắc chắn sẽ chết lâm sàng.

b. Các Zombies Co. có cơ hội " điều trị" phải tuân thủ các liệu pháp tái cơ cấu chuyên nghiệp đầy cam go. Các nền kinh tế Zombies muốn được WB-IMF bơm oxy chả phải chịu thực hiện các chương trình tái cơ cấu thắt lưng buộc bụng nghiệt ngã đấy thôi. Các ông chủ DN hãy mổ xẻ, thực hiện quá trình tái cấu trúc đầy đau đớn để trị căn bệnh Zombie và hãy sẵn sàng chôn nếu DN đã chết lâm sàng. Hãy dành trí tuệ, vốn liếng cho những khoản đầu tư thành lập DN mới khoẻ mạnh.

c. Xã hội cũng phải chấp nhận tìm cách loại trừ đại dịch Zombies Co. bằng cách thoát khỏi gánh nặng của chúng. Nhìn thẳng vào sự thật mà đối mặt với nó. Chấp nhận đau đớn để loại bỏ các Zombies chết lâm sàng. Nên để Zombies Co. được chết để giải phóng nguồn nhân lực, tài lực, tài nguyên cho các doanh nghiệp lành mạnh.

Càng muộn càng nguy hiểm. Hiện nay đã có thể coi là "Đại dịch".

Trong bất luận trường hợp nào, kể cả với các biện pháp tài khoá mạnh tay, cũng cần áp dụng các biện pháp thị trường gián tiếp hơn là áp dụng các biện pháp mệnh lệnh hành chính kiểu "thuốc đích" vì như vậy sẽ đẻ ra các hệ luỵ xin cho bất bình đẳng quy mô rộng và "ăn" vào ngân sách không hiệu quả. Nên bắt đầu từ các yêu cầu, chuẩn mực trong hoạt động Kế toán, Kiểm toán, Định mức tín nhiệm, ngành - nghề và sau đó là các chỉ số rủi ro hoạt động Tín dụng - Đầu tư tại các NHTM, NHĐT cùng các chính sách ưu đãi và tiếp cận vốn kiểu như Green Transformation và ESG hay các chuẩn mực Basel II&III ngày hôm nay phù hợp quy mô của "dịch" với tiến độ khả thi.

Các bước thực hiện cần "gạn đục khơi trong" vì không phải Zombie Co. nào cũng vô phương cứu chữa.

5. Để làm vậy cần phân loại, định dạng quy mô căn bệnh Zombie của nền kinh tế

Có thể chia các giai đoạn phát triển của dịch Zombies Co. thành 3 giai đoạn.

*GĐ1:

Các Zombies Co. có thể to nhưng các chỉ số quy mô (tài sản so nền kinh tế, số lượng lao động so toàn xã hội, sự sụp đổ mang tính dây chuyền…) không quá 3%-5%: mỗi doanh nghiệp tự phải tái cấu trúc và chấp nhận đau thương của cạnh tranh sinh tồn, chấp nhận phá sản nếu không đủ sức tự sống. Coi đó là sự sàng lọc cần thiết của chọn lọc tự nhiên.

*GĐ2:

Dịch Zombies Co. có các chỉ số quy mô ở ngưỡng 5%-10%: các biện pháp tái cơ cấu vốn cần được hỗ trợ bởi các biện pháp tài khoá vừa phải, chủ yếu bởi các chính sách kinh tế và giải pháp tiền tệ để về ngưỡng dưới 5%. Chú ý rằng căn cơ giúp căn bệnh zombie sống dai là giải pháp tiền tệ. Và rất nhiều Zombies có thể được chữa bệnh bằng các giải pháp tài chính tiền tệ đơn giản, căn cơ. Cái cần là cởi mở của chính sách, kỷ luật tuân thủ chuẩn mực của chủ doanh nghiệp và tính chuyên nghiệp của nhà tư vấn.

*GĐ3:

Các chỉ số quy mô vượt trên 10% và hơn nữa. Khi đó cần các biện pháp tài khoá mạnh tay chứ không chỉ chính sách hay công cụ tài chính tiền tệ. Bởi vấn đề đã vượt qua phạm vi kinh tế và trở thành chính trị xã hội. Sau khi kéo về mức 10% thì thực hiện như GĐ2.

6. Các thông tin tôi có chỉ là thị trường quốc tế. Ở Việt Nam tôi không đủ thông tin.

Nhưng tôi tạm hình dung quá trình Đổi Mới lần 1 và cổ phần hoá là một bước quyết liệt trong hành động, cởi mở trong tư duy ý thức hệ và triệt để về cải cách thể chế nhằm thoát ra khỏi nền kinh tế Zombie với cơ chế quản lý kinh tế bao cấp tập trung và các DNNN Zombies oặt oẹo lúc ấy.

Bây giờ hiện trạng thế nào xin các chuyên gia kinh tế cho ý kiến.

Từ góc độ cá nhân tôi thấy để nhận diện, giải quyết bệnh Zombie luật lệ cần xem xét 3 nội dung:

a. Đơn giản hoá Luật phá sản. Hiện "chôn" một doanh nghiệp đã chết khó khăn và tốn kém hơn nhiều so với cứ để nó là con zombie vật vờ.

b. Luật lao động cần tạo thuận lợi hơn cho tái cấu trúc, sàng lọc và luân chuyển nhân sự. Hiện luật nặng về bảo vệ người lao động hơn là giới chủ. Tốt thôi… nhưng lại làm quá trình tái cấu trúc và luân chuyển lao động trở nên rất khó khăn và tốn kém.

c. Các chuẩn mực quản trị tài chính doanh nghiệp cần có lộ trình nâng cao dần thông qua các chuẩn mực ngày càng chặt để cắt nguồn oxy cho các tế bào bị bệnh.

Các biện pháp tài khoá kiểu "thuốc đích" cần hạn chế cách kiểm kiểu vạch lá tìm sâu bắt lỗi để rồi lỗi trở thành tội để hình sự hoá sẽ rất khó triển khai diện rộng.

Theo Doanh nhân Lý Xuân Hải