Khó tưởng tượng là 4 vị hiền nhân lừng lẫy đất Nam Bộ và cả nước đều là người Bến Tre hay cả đời gắn bó với tỉnh Bến Tre (cũ). Cụ Võ Trường Toản tuy là người Hòa Hưng, dạy học ở Gia Định nhưng khi mất lại được người Bến Tre chuyển mộ của cả 2 ông bà và cô con gái nhỏ về lập khu mộ gia đình ở Bảo Thạnh, Ba Tri.
Từ lâu, tôi cứ ước có dịp về thăm phần mộ các cụ, gặp những hậu bối để nghe những câu chuyện vừa cảm động, vừa tự hào về nghĩa khí và nhân cách đáng kính của người xưa,cho đến dịp năm mới 2026 năm nay.
Ở đất Ba Tri xa xôi cùng trời cuối đất Bến Tre, tôi được đến thăm phần mộ của gia đình thầy giáo Võ Trường Toản và phần mộ cụ Phan Thanh Giản.
Bài này sẽ phác vài nét về từng người vì cần phải viết một bài dài mới tạm đủ câu chuyện về những người thầy dạy dân ở vùng đất địa linh nhân kiệt này
Cụ Võ Trường Toản chưa từng làm quan một ngày nhưng những người nông dân trong vùng luôn thuộc nghĩa 4 chữ: Tri ngôn dưỡng khí khắc trên bia mộ của ông: có hiểu thấu đáo lời dạy của người xưa thì mới có thể đem sức mạnh thể chất tinh thần đóng góp cho đời. Ông là người dạy dân "đam mê học hỏi, sống đời yêu thương".
Còn ở mộ cụ Phan Thanh Giản, tôi gặp 2 viên chức nhà nước từ TPHCM về thăm quê và đến thắp nhang bàn thờ cụ. Họ hiểu sâu cuộc đời nhiều đắng cay và ít vinh quang của cụ mà một người hiền khác của dân Nam Bộ, ông Võ văn Kiệt đã khẳng khái viết về ông (xem bản thủ bút ông Kiệt viết): "Ông Phan Thanh Giản là một nhà yêu nước, thương dân sâu sắc. Tôi không chấp nhận những luận cứ qui tội ông là người bán nước (mãi quốc),đó là một nhân cách lớn đáng cho người đời học tập, noi theo".
Hai nhà yêu nước Phan Tôn và Phan Liêm, con trai cụ nay vẫn còn tên đường ở Đa Kao, quận 1 (cũ) TPHCM và người cháu đời thứ 6 của ông, ông Phan Thanh Nhàn đã kể với chúng tôi về những lần ông dù là quan lớn triều đình về đây thăm dân, ông luôn mặc trang phục dân thường, hòa đồng trong dân.
Bến Tre , nơi làng Cái Mơn, xã Vĩnh Thành là nơi sinh thành của nhà bác học Trương Vĩnh Ký . Năm 1924, để tưởng nhớ công lao to lớn của cụ đã nghiên cứu, phổ biến chữ Quốc Ngữ, bảo tồn văn hóa Việt và phát huy tiếng Việt ngày càng giàu đẹp, người dân ở đây đã lập "Nhà bia tưởng niệm" cụ. Theo thời gian, khu vực này bị cũ và hư đổ, các doanh nhân của tỉnh, trong đó, đứng ra xin phép và hết lòng tổ chức là vợ chồng anh Trần Anh Thuy và chị Lê Thanh Trúc đã theo đuổi bền bĩ công việc này (mộ phần ông thì hiện ở quận 6 (cũ) TPHCM). Các nhà tôn tạo đã di dời mộ phần của ông bà ông về chung nhà bia này.
Chuyến về thăm lăng cụ Đồ Chiểu cũng ở huyện Ba Tri (cũ) thì tháng 9-2024, chương trình "Kịch và nghệ mùa 2" đã đưa hai nghệ sĩ Nguyễn thị Minh Ngọc và Thành Lộc về thăm lăng và đã có cuộc gặp gỡ ấm áp với các cô giáo và các em học sinh trường Đồ Chiểu chia sẻ câu chuyện bất ngờ đáng quí là tại huyện này, nhà trường có chương trình dạy về nghệ thuật diễn xướng "nói thơ Vân Tiên". Cụ là một thầy giáo mù nhưng suốt đời cụ dạy những bài học về lòng yêu nước sáng ngời mà tác phẩm nức lòng dân chỉ với khí giới thô sơ cũng hết lòng theo nghĩa quân khởi nghĩa là "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc" của cụ.
Xứ dừa Bến Tre hiền hòa qua bao đời nổi tiếng với những người nông dân còn "mù chữ mà không mù văn hóa", thuộc thơ Vân Tiên yêu nước làu làu và học hành đúng tinh thần "đam mê học hỏi, sống đời yêu thương".
Nên chẳng hổ danh...đất Bến Tre chính là ĐẤT HỌC.